Jedna głęboka rana, silne wymioty albo uraz brzucha mogą w krótkim czasie doprowadzić do niebezpiecznego spadku objętości krwi i płynów w organizmie. Wstrząs hipowolemiczny jest stanem zagrożenia życia, dlatego liczy się szybkie rozpoznanie, telefon pod 112 lub 999 oraz właściwe zatamowanie krwawienia. Wyjaśniam, jakie objawy powinny zaniepokoić, jak ułożyć poszkodowanego i czego absolutnie nie robić do czasu przyjazdu ratowników.
Najważniejsze działania mogą uratować życie
- Dzwoń pod 112 lub 999, gdy pojawiają się objawy wstrząsu albo występuje silne krwawienie.
- Uciskaj ranę bezpośrednio, a przy masywnym krwotoku z kończyny rozważ opaskę uciskową, jeśli ucisk nie działa.
- Połóż poszkodowanego i ogranicz jego ruchy, szczególnie po urazie.
- Nie podawaj jedzenia, picia ani leków, nawet jeśli chory bardzo prosi o wodę.
- Okryj ciało i stale obserwuj oddech, świadomość oraz nasilenie krwawienia.
Co dzieje się w organizmie podczas utraty krwi lub płynów
Do tego stanu dochodzi wtedy, gdy w naczyniach krwionośnych pozostaje za mało krwi lub innych płynów, aby serce mogło skutecznie dostarczać tlen do mózgu, serca i pozostałych narządów. Organizm próbuje się ratować, przyspieszając pracę serca i zwężając naczynia skóry, ale te mechanizmy mają swoje granice.
Najczęstszą przyczyną jest krwotok zewnętrzny lub wewnętrzny. Objętość krążących płynów może jednak zmniejszyć się także po rozległych oparzeniach, przy ciężkich wymiotach i biegunce, znacznym odwodnieniu albo utracie osocza do uszkodzonych tkanek.
W praktyce nie próbuję rozstrzygać w domu, czy przyczyną jest krew, odwodnienie czy uraz. Jeśli człowiek szybko słabnie i wygląda na ciężko chorego, najważniejsze jest rozpoznanie zagrożenia i wezwanie fachowej pomocy, a nie szukanie idealnej nazwy problemu.
Objawy, których nie wolno przeczekać
Początkowo poszkodowany może być przytomny i odpowiadać logicznie, mimo że jego stan szybko się pogarsza. Typowe są bladość, zimna i wilgotna skóra, silne pragnienie, osłabienie oraz niepokój. Często pojawia się przyspieszony, płytki oddech i szybkie tętno.
W miarę narastania niedoboru krwi mogą wystąpić zawroty głowy, nudności, zaburzenia widzenia, splątanie, senność albo nagła agresja. Późne objawy to utrata przytomności, bardzo słabe tętno i zatrzymanie prawidłowego oddechu. Prawidłowe ciśnienie nie wyklucza wczesnej fazy wstrząsu, zwłaszcza u młodej lub dobrze wytrenowanej osoby.
| Możliwa przyczyna | Co może zwrócić uwagę |
|---|---|
| Krwotok zewnętrzny | Krew szybko przesiąkająca przez ubranie, opatrunek lub wypływająca pulsacyjnie |
| Krwawienie wewnętrzne | Ból i powiększenie brzucha, bladość, narastająca senność, krew w wymiotach, stolcu lub moczu |
| Utrata płynów | Silne wymioty, biegunka, odwodnienie, bardzo suche usta i wyraźne osłabienie |
| Rozległe oparzenie | Duża powierzchnia uszkodzonej skóry, narastające osłabienie i objawy wychłodzenia |
U dzieci, osób starszych i pacjentów przyjmujących leki wpływające na tętno objawy mogą być mniej typowe. Dlatego nie czekam na utratę przytomności, jeśli stan wyraźnie pogarsza się po urazie, krwawieniu lub dużej utracie płynów.
Pierwsza pomoc krok po kroku
Najpierw zadbaj o bezpieczeństwo
Nie podchodź do poszkodowanego, jeśli w pobliżu są samochody, ogień, prąd lub inne zagrożenie. Załóż rękawiczki, jeśli są dostępne, ale ich szukanie nie może opóźnić pomocy. Od razu wskaż konkretnej osobie zadanie wezwania 112 lub 999 i podaj dokładną lokalizację.
Zatrzymaj widoczne krwawienie
Przyłóż gazę, opatrunek albo czysty materiał i mocno uciskaj ranę dłonią. Nie odrywaj przesiąkniętego opatrunku. Dołóż kolejną warstwę i utrzymuj stały nacisk, ponieważ zdejmowanie pierwszej warstwy może ponownie uruchomić krwotok.
Jeżeli rana jest głęboka i znajduje się w miejscu, które można bezpiecznie wypełnić gazą, pakowanie rany wykonuj tylko wtedy, gdy potrafisz to zrobić. Przy zagrażającym życiu krwawieniu z kończyny, którego nie udaje się opanować uciskiem, można zastosować opaskę uciskową powyżej rany. Zapisz godzinę jej założenia i przekaż tę informację ratownikom.
Przeczytaj również: Pozycja boczna bezpieczna na którym boku ułożyć osobę nieprzytomną?
Ułóż, ogrzej i obserwuj
Osobę przytomną po urazie ułóż na plecach i ogranicz jej ruchy. Nie podnoś głowy ani nie każ jej chodzić. W przypadku podejrzenia urazu kręgosłupa, miednicy lub nóg nie zmieniaj ułożenia bez wyraźnej potrzeby.
Jeśli nie ma urazu, a poszkodowany jest przytomny i dobrze toleruje taką pozycję, można delikatnie unieść nogi. Nie jest to jednak najważniejszy element pomocy i trzeba przerwać, gdy pojawia się ból, duszność lub pogorszenie samopoczucia. Aktualne zalecenia ERC 2025 kładą większy nacisk na pozycję leżącą, kontrolę krwawienia i obserwację niż na tradycyjną pozycję z głową wyraźnie niżej niż nogi.
Okryj poszkodowanego kocem lub folią termiczną, ale nie przegrzewaj go. Mów spokojnie, nie zostawiaj samego i regularnie sprawdzaj, czy odpowiada oraz czy oddycha prawidłowo.
Kiedy podejrzewać krwawienie wewnętrzne
Krwotok wewnętrzny może rozwijać się bez widocznej rany. Szczególną ostrożność zachowuję po wypadku komunikacyjnym, upadku z wysokości, uderzeniu w brzuch lub klatkę piersiową oraz po urazie u osoby przyjmującej leki przeciwkrzepliwe.
Alarmujące są narastający ból brzucha, twardy lub szybko powiększający się brzuch, ból w klatce piersiowej, omdlenie i postępująca bladość. Niepokoić powinny też krew w wymiotach, czarny smolisty stolec, krwiomocz albo nietypowo obfite krwawienie z dróg rodnych.
W takiej sytuacji nie da się skutecznie zatamować źródła krwawienia domowymi metodami. Poszkodowany powinien leżeć, mieć zapewniony spokój i ciepło, a osoba udzielająca pomocy powinna przekazać dyspozytorowi, jaki uraz wystąpił i jakie objawy pojawiły się później.
Czego nie robić do czasu przyjazdu ratowników
- Nie podawaj płynów, jedzenia ani alkoholu. Chory może wymagać pilnego zabiegu lub znieczulenia, a przy zaburzeniach świadomości może się zachłysnąć.
- Nie wyciągaj wbitych przedmiotów z rany. Mogą częściowo ograniczać krwawienie.
- Nie przemywaj głębokiej rany i nie próbuj oglądać jej kosztem przerwania ucisku.
- Nie zdejmuj przesiąkniętego opatrunku. Dołóż materiał na wierzch i uciskaj dalej.
- Nie zostawiaj poszkodowanego samego, nawet jeśli przez chwilę poczuje się lepiej.
- Nie wykonuj resuscytacji na osobie, która oddycha prawidłowo. Jeśli przestanie reagować i nie oddycha prawidłowo, rozpocznij RKO zgodnie z poleceniami dyspozytora.
Po urazie nie stosuję też klasycznej pozycji Trendelenburga, czyli układania z głową w dół. Może utrudniać oddychanie, nasilać ból i nie rozwiązuje przyczyny problemu.
Jak wygląda leczenie w szpitalu
W szpitalu lekarze przede wszystkim szukają i zatrzymują źródło utraty krwi lub płynów. Może to oznaczać operację, zabieg endoskopowy, zaopatrzenie rany, transfuzję krwi albo podanie płynów dożylnych. Dobór leczenia zależy od rodzaju urazu, wieku, chorób przewlekłych i stanu krążenia.
Ratownicy i personel medyczny kontrolują między innymi ciśnienie, tętno, oddech, temperaturę, świadomość oraz ilość oddawanego moczu. Samo podanie kroplówki nie zawsze wystarcza, bo jeśli krwawienie trwa, najważniejsze pozostaje szybkie opanowanie jego źródła.
Dla osoby udzielającej pierwszej pomocy oznacza to jedno. Nie trzeba znać dokładnej objętości utraconej krwi ani rozpoznawać rodzaju wstrząsu. Trzeba natomiast przekazać ratownikom informacje o czasie zdarzenia, widocznym krwawieniu, zastosowanym opatrunku lub opasce i zmianach stanu poszkodowanego.
Najważniejsza zasada przy nagłym osłabieniu po urazie
Bladość, zimny pot, narastające pragnienie i splątanie po krwawieniu lub urazie traktuję jako sygnał alarmowy, nawet gdy poszkodowany jeszcze mówi i sam siedzi. Telefon pod 112 lub 999, ucisk krwawienia, pozycja leżąca, ochrona przed wychłodzeniem i stała obserwacja to działania, które realnie zwiększają szansę na przeżycie.
Jeśli stan chorego pogarsza się, powiedz o tym dyspozytorowi natychmiast. Gdy pojawi się brak prawidłowego oddechu, rozpocznij resuscytację i wykonuj polecenia otrzymywane przez telefon do przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego.
