Diagnoza przewlekłej choroby nie oznacza automatycznie uzyskania orzeczenia, ale może być podstawą do jego wydania, jeśli powoduje trwałe lub długotrwałe ograniczenia w codziennym życiu, pracy albo kontaktach społecznych. Pytanie, na jakie choroby można dostać orzeczenie o niepełnosprawności, wymaga więc szerszej odpowiedzi niż sama lista rozpoznań. Wyjaśniam, jakie grupy schorzeń są uwzględniane, czym różni się sytuacja dziecka i osoby dorosłej oraz jak przygotować wniosek.
O wyniku decyduje przede wszystkim wpływ choroby na funkcjonowanie
- Sama diagnoza nie wystarcza - liczą się ograniczenia w pracy, samoobsłudze i życiu społecznym.
- Przepisy obejmują między innymi choroby neurologiczne, psychiczne, wzroku, słuchu, narządu ruchu, serca i płuc.
- Osoby po 16. roku życia mogą otrzymać lekki, umiarkowany albo znaczny stopień niepełnosprawności.
- U dziecka trzeba wykazać także, że wymaga ono większej opieki lub pomocy niż zdrowy rówieśnik, a ograniczenia potrwają dłużej niż rok.
- Do wniosku warto dołączyć pełną dokumentację, a zaświadczenie lekarskie powinno być wystawione nie wcześniej niż 3 miesiące przed złożeniem dokumentów.
Nie istnieje jedna zamknięta lista chorób
W polskim systemie orzekania nie działa zasada, według której konkretna choroba zawsze daje określony stopień niepełnosprawności. Komisja ocenia naruszenie sprawności organizmu i jego skutki, a także to, czy osoba potrzebuje pomocy w codziennym życiu lub ma ograniczoną zdolność do pracy.
Ta sama diagnoza może więc prowadzić do różnych decyzji. Przykładowo cukrzyca bez powikłań i z dobrym wyrównaniem może nie ograniczać istotnie funkcjonowania, ale cukrzyca powodująca neuropatię, problemy ze wzrokiem, niewydolność nerek albo częste ciężkie niedocukrzenia może uzasadniać orzeczenie. Podobnie wygląda sytuacja przy depresji, chorobach kręgosłupa czy niewydolności serca.
W orzeczeniu wpisuje się jeden z 12 symboli przyczyny niepełnosprawności. Przy kilku schorzeniach można wskazać maksymalnie trzy symbole, pod warunkiem że każde z nich samodzielnie wpływa na sprawność organizmu. Symbol porządkuje przyczynę, ale nie zastępuje indywidualnej oceny.
Jakie grupy chorób mogą uzasadniać orzeczenie
Przepisy wymieniają szerokie grupy schorzeń. Poniższe przykłady pokazują, czego zwykle dotyczy ocena, ale nie są automatyczną gwarancją pozytywnej decyzji.
| Grupa schorzeń | Przykłady | Co ma szczególne znaczenie |
|---|---|---|
| Choroby psychiczne i zaburzenia rozwoju | Schizofrenia i inne psychozy, choroba afektywna dwubiegunowa, umiarkowane zaburzenia nastroju, ciężkie utrwalone zaburzenia lękowe, zespoły otępienne, całościowe zaburzenia rozwojowe | Nasilenie objawów, samodzielność, możliwość pracy, potrzeba nadzoru i wpływ na relacje społeczne |
| Choroby neurologiczne i padaczka | Stwardnienie rozsiane, choroba Parkinsona, następstwa udaru, choroby rdzenia kręgowego, guzy mózgu, choroby nerwów, padaczka | Niedowłady, zaburzenia chodu, napady, deficyty poznawcze i trwałe następstwa neurologiczne |
| Choroby narządu ruchu | Wady wrodzone, choroby stawów, choroby tkanki łącznej, zmiany pourazowe, choroby kości i chrząstek, nowotwory układu ruchu | Zakres ruchu, ból, możliwość chodzenia, chwytność rąk i skuteczność leczenia lub rehabilitacji |
| Choroby wzroku i słuchu | Znaczne niedowidzenie, ograniczenie pola widzenia, głuchota, głuchoniemota, obustronne ubytki słuchu | Funkcjonowanie po zastosowaniu okularów, aparatu słuchowego lub implantu |
| Choroby serca i układu oddechowego | Niewydolność serca, kardiomiopatie, wady serca, choroba niedokrwienna, ciężka astma, POChP, przewlekłe choroby płuc | Wydolność wysiłkowa, duszność, zaburzenia krążenia, powikłania narządowe i konieczność leczenia |
| Choroby układu pokarmowego | Choroby jelit z zespołem złego wchłaniania, niewydolność wątroby, przewlekłe zapalenie trzustki, powikłania po resekcji żołądka, nowotwory | Stałe objawy, niedożywienie, konieczność leczenia i ograniczenia w codziennym funkcjonowaniu |
| Choroby nerek, układu hormonalnego i krwiotwórczego | Niewydolność nerek, mocznica, poważne choroby tarczycy lub nadnerczy, cukrzyca z powikłaniami, choroby szpiku i krwi | Stopień wyrównania choroby, powikłania i wpływ leczenia na samodzielność |
| Nowotwory, choroby zakaźne i inne schorzenia | Nowotwory złośliwe, HIV/AIDS, przewlekłe choroby odzwierzęce, znaczne zeszpecenia | Rodzaj choroby, etap leczenia, rokowanie, osłabienie organizmu i ograniczenia społeczne lub zawodowe |
Przy chorobach wzroku przepisy wskazują między innymi na ostrość widzenia w lepszym oku do 0,3 według tablicy Snellena po korekcji albo pole widzenia ograniczone do 30 stopni. Przy chorobach serca i płuc znaczenie mogą mieć parametry wydolności, a przy padaczce częstotliwość napadów i ich następstwa. Takie kryteria pomagają komisji ocenić realne skutki choroby, a nie tylko nazwę rozpoznania.
Znaczenie ma stopień ograniczeń, nie długość historii choroby
Osoba po 16. roku życia może zostać zaliczona do stopnia lekkiego, umiarkowanego albo znacznego. Ja szczególnie zwracam uwagę na to, że czas trwania leczenia nie jest tym samym co stopień niepełnosprawności. Ktoś leczony od wielu lat może zachowywać dużą samodzielność, a osoba z krótszą, ale bardzo ciężką chorobą może wymagać stałej pomocy.
Stopień lekki
Dotyczy sytuacji, w której choroba powoduje istotne obniżenie zdolności do pracy albo ograniczenia w pełnieniu ról społecznych. Przykładem może być choroba stawów, która pozwala na samodzielne życie, ale wyraźnie ogranicza wykonywanie pracy wymagającej chodzenia, dźwigania lub sprawności rąk.
Stopień umiarkowany
W tym przypadku osoba potrzebuje czasowej albo częściowej pomocy w codziennym funkcjonowaniu lub rolach społecznych. Może to dotyczyć na przykład osoby z chorobą psychiczną, która okresowo wymaga wsparcia w leczeniu, albo osoby z chorobą neurologiczną, która samodzielnie mieszka, lecz ma trudności z poruszaniem się i załatwianiem spraw poza domem.
Przeczytaj również: Ile wynosi opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną i jak je uzyskać?
Stopień znaczny
Ten stopień wiąże się z całkowitą niezdolnością do pracy albo koniecznością stałej lub długotrwałej opieki i pomocy w podstawowych czynnościach. Pomoc długotrwała oznacza potrzebę wsparcia przez ponad 12 miesięcy, między innymi przy samoobsłudze, prowadzeniu gospodarstwa domowego, leczeniu lub kontaktach z otoczeniem.
Orzeczenie może być wydane na czas określony albo na stałe. Zależy to od rokowania. Jeżeli stan zdrowia może się poprawić, komisja zwykle określa okres obowiązywania dokumentu.
Dzieci podlegają innym zasadom niż dorośli
U dziecka do ukończenia 16. roku życia nie ustala się stopnia niepełnosprawności. Trzeba wykazać, że dziecko ma ograniczoną sprawność fizyczną lub psychiczną, wymaga większej opieki albo pomocy niż zdrowe dziecko w tym samym wieku, a ograniczenia będą trwały dłużej niż rok.
Do chorób i stanów, które mogą uzasadniać orzeczenie u dziecka, należą między innymi:
- wady wrodzone i choroby prowadzące do niedowładów, porażenia kończyn lub trudności w samodzielnym poruszaniu się,
- ciężkie choroby metaboliczne oraz choroby układu krążenia, oddechowego, moczowego, pokarmowego i krzepnięcia, które wymagają regularnego leczenia w domu lub okresowych pobytów w szpitalu,
- niepełnosprawność intelektualna od stopnia umiarkowanego, psychozy i zespoły psychotyczne,
- całościowe zaburzenia rozwojowe z istotnymi trudnościami w komunikacji lub relacjach społecznych,
- padaczka z częstymi napadami albo wyraźnymi następstwami psychoneurologicznymi,
- nowotwory złośliwe i choroby rozrostowe układu krwiotwórczego, co do zasady w okresie do 5 lat od zakończenia leczenia,
- poważne wady wzroku oraz głuchota, głuchoniemota lub obustronne ubytki słuchu.
Orzeczenie dziecka wydaje się na czas określony, nie dłużej niż do ukończenia 16 lat. Szczególne zasady dotyczą potwierdzonych rzadkich chorób genetycznych o jednorodnym przebiegu oraz zespołu Downa. W takich przypadkach dokument może obowiązywać do 16. roku życia, a u osoby dorosłej spełniającej kryteria stopnia niepełnosprawności okres orzeczenia wynosi co najmniej 7 lat.
Jak przygotować wniosek, żeby dobrze pokazać swoją sytuację
Wniosek składa się w powiatowym albo miejskim zespole do spraw orzekania o niepełnosprawności właściwym dla miejsca stałego pobytu. Sama dokumentacja diagnostyczna nie zawsze wystarczy. Najbardziej pomocne są materiały pokazujące, co konkretnie osoba może, czego nie może i jakiej pomocy potrzebuje.
- Wypełnij wniosek i zaświadczenie lekarskie na formularzu właściwego zespołu.
- Poproś lekarza prowadzącego o opis choroby zasadniczej, chorób współistniejących, wyników leczenia i aktualnych ograniczeń.
- Dołącz wypisy ze szpitala, wyniki badań, konsultacje specjalistyczne, informacje o rehabilitacji i listę istotnych leków.
- Opisz codzienne trudności, na przykład problemy z chodzeniem, kąpielą, przygotowaniem posiłku, pamięcią, koncentracją, komunikacją lub dojazdem do pracy.
- Złóż komplet dokumentów i zachowaj kopie oraz potwierdzenie ich przekazania.
Aktualne przepisy przewidują, że zaświadczenie lekarskie dołączone do wniosku powinno być wydane nie wcześniej niż 3 miesiące przed dniem złożenia dokumentów. Postępowanie jest bezpłatne. Na posiedzenie zespół powinien wezwać zwykle w ciągu miesiąca, a w sprawie skomplikowanej w ciągu 2 miesięcy. Od orzeczenia powiatowego zespołu można odwołać się do zespołu wojewódzkiego w terminie 14 dni od jego otrzymania.
Częsty błąd polega na przedstawieniu samej listy diagnoz bez opisu ich skutków. Z mojego punktu widzenia właśnie ten fragment robi największą różnicę. Komisja musi zobaczyć nie tylko wynik rezonansu czy nazwę choroby, ale także to, jak stan zdrowia przekłada się na pracę, samoobsługę i życie rodzinne.
Co zrobić, gdy choroba nie została wymieniona wprost
Brak konkretnej nazwy choroby w popularnych poradnikach nie oznacza, że nie można złożyć wniosku. Przepisy obejmują również schorzenia z grupy „inne”, między innymi choroby endokrynologiczne, metaboliczne, zakaźne, krwiotwórcze oraz zeszpecenia.
Najlepszym rozwiązaniem jest opisanie trwałych lub długotrwałych ograniczeń i dołączenie dokumentów potwierdzających ich nasilenie. Jeżeli choroba jest rzadka, wielonarządowa albo ma nietypowy przebieg, warto poprosić lekarza o precyzyjne wskazanie rokowania, konieczności leczenia i zakresu potrzebnej pomocy.
Orzeczenie o niepełnosprawności nie jest tym samym co renta ani orzeczenie o niezdolności do pracy z ZUS. Każdy z tych dokumentów służy innemu celowi i jest wydawany według innych kryteriów. Posiadanie jednego dokumentu może pomóc w postępowaniu, ale nie przesądza automatycznie o uzyskaniu drugiego.
Najważniejszy dowód opisuje codzienne życie
Na pytanie o możliwość uzyskania orzeczenia najlepiej odpowiada nie sama nazwa choroby, lecz zestawienie diagnozy, rokowania, leczenia i rzeczywistych ograniczeń. Im konkretniej opisany jest wpływ schorzenia na funkcjonowanie, tym łatwiej ocenić sprawę indywidualnie.
Przed złożeniem dokumentów warto przygotować krótką listę czynności, które wymagają pomocy, zajmują znacznie więcej czasu albo stały się niemożliwe. Taki opis nie zastąpi dokumentacji medycznej, ale pomaga pokazać komisji pełny obraz sytuacji, a nie tylko pojedynczy wynik badania.
